सन् १९१७ नोभेम्बर ७ (तत्कालीन रुसी पात्रोअनुसार अक्टोबर २५) विश्व इतिहासमा एउटा युगान्तकारी घटनाका रूपमा स्थापित छ। रुसमा सम्पन्न अक्टोबर समाजवादी क्रान्तिले शताब्दीयौँदेखि स्थापित सामन्ती निरङ्कुशता र पुँजीवादी राज्यसत्ताको विकल्पमा मजदुर, किसान र श्रमजीवी जनताको राजनीतिक सत्ताको नयाँ अवधारणा अगाडि ल्यायो। यो क्रान्ति एउटा देशको शासन परिवर्तनमा मात्र सीमित रहेन, यसले विश्व राजनीतिक चिन्तन, अर्थव्यवस्था, सामाजिक सम्बन्ध र अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनमा समेत गहिरो प्रभाव पार्‍यो। इतिहासमा पहिलोपटक समाजवादी विचारलाई राज्यसत्ताको व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने एउटा विशाल प्रयोग आरम्भ भयो।

अक्टोबर क्रान्तिको ऐतिहासिक महत्त्व बुझ्न त्यस समयको रुसी समाजको वस्तुगत अवस्थालाई हेर्नुपर्छ। रुसमा जारशाही निरङ्कुशता, सामन्ती भूमि सम्बन्ध, औद्योगिक श्रमिकमाथिको शोषण, किसानको भूमिहीनता र राजनीतिक अधिकारको अभाव थियो। त्यसमाथि प्रथम विश्वयुद्धले जनजीवनलाई तहसनहस बनाएको थियो। युद्धले लाखौँ मानिसको ज्यान लिइरहेको थियो, अर्थव्यवस्था धराशायी हुँदै थियो र जनतामा शासक वर्गप्रतिको असन्तुष्टि तीव्र बन्दै थियो। सन् १९१७ को फेब्रुअरी क्रान्तिले जारशाहीको अन्त्य गरे पनि स्थापित अन्तरिम सरकारले जनताको मूल समस्या समाधान गर्न सकेन। युद्ध जारी राख्ने, भूमिसम्बन्धी प्रश्नलाई टार्ने र श्रमिकको जीवनमा वास्तविक परिवर्तन ल्याउन नसक्ने अन्तरिम सरकारप्रतिको असन्तुष्टि बढ्दै गयो।

यही ऐतिहासिक परिस्थितिमा लेनिन र बोल्सेभिक पार्टीले शान्ति, रोटी र जमिनको प्रश्नलाई क्रान्तिको केन्द्रीय राजनीतिक कार्यदिशासँग जोडे। यो नारा जनताको दैनिक जीवनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित थियो। यसले युद्धबाट मुक्ति चाहने सैनिक, भोकबाट मुक्ति चाहने श्रमिक र जमिन चाहने किसानको साझा आकाङ्क्षालाई एउटै राजनीतिक लक्ष्यमा एकीकृत गर्‍यो। अक्टोबर क्रान्तिको सफलता आकस्मिक विद्रोहको परिणाम थिएन। यसको पछाडि लामो वैचारिक सङ्घर्ष, सङ्गठन निर्माण, राजनीतिक प्रशिक्षण, जनतासँगको सम्बन्ध र वस्तुगत परिस्थितिको सही विश्लेषण थियो।

लेनिनको योगदान : सिद्धान्तलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता -कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सले पुँजीवादी समाजको वर्गीय चरित्र, अतिरिक्त मूल्य, श्रमशोषण र ऐतिहासिक परिवर्तनको वैज्ञानिक आधार प्रस्तुत गरेका थिए। तर लेनिनले ती सिद्धान्तलाई बीसौँ शताब्दीको नयाँ राजनीतिक तथा आर्थिक परिस्थितिमा विकसित गर्दै क्रान्तिको रणनीति र कार्यनीतिसँग जोडे। उनले साम्राज्यवादलाई पुँजीवादको उच्च तथा एकाधिकारवादी चरणका रूपमा विश्लेषण गरे। वित्तीय पुँजीको विस्तार, एकाधिकारको विकास, पुँजी निर्यात, विश्व बजारमाथिको नियन्त्रण र शक्तिशाली राष्ट्रहरूबीचको प्रतिस्पर्धाले विश्व पुँजीवादलाई नयाँ अन्तर्विरोधमा धकेलेको उनको निष्कर्ष थियो।

लेनिनको अर्को महत्त्वपूर्ण योगदान क्रान्तिकारी पार्टीको अवधारणा हो। उनको विचारमा क्रान्ति स्वतःस्फूर्त असन्तुष्टिको विस्फोटबाट मात्र सम्पन्न हुँदैन। त्यसका लागि वैज्ञानिक विचारधारा, स्पष्ट राजनीतिक उद्देश्य, अनुशासित सङ्गठन र जनतासँग जोडिएको नेतृत्व आवश्यक हुन्छ। पार्टी भनेको केही व्यक्तिको पद, प्रतिष्ठा र राजनीतिक स्वार्थको संयन्त्र होइन, वर्गीय मुक्ति र सामाजिक रूपान्तरणको सचेत राजनीतिक साधन हो। यही कारण लेनिनले पार्टीको वैचारिक एकता, सङ्गठनात्मक अनुशासन, आलोचना र आत्मालोचना तथा जनतासँगको सम्बन्धलाई विशेष महत्त्व दिए।

उनले राज्यलाई वर्गीय प्रभुत्वको साधनका रूपमा विश्लेषण गर्दै श्रमिक वर्गको राजनीतिक सत्ताको प्रश्नलाई क्रान्तिको केन्द्रीय विषय बनाए। तर उनको राज्यसम्बन्धी अवधारणालाई सत्ता कब्जाको अर्थमा मात्र सीमित गर्नु हुँदैन। राज्यसत्ताको चरित्र परिवर्तनसँगै उत्पादन सम्बन्ध, सम्पत्तिको स्वामित्व, सामाजिक न्याय र जनताको राजनीतिक सहभागितामा पनि परिवर्तन आवश्यक हुन्छ। सत्ता परिवर्तन भयो तर समाजको आर्थिक आधार र वर्गीय सम्बन्ध परिवर्तन भएन भने क्रान्तिको ऐतिहासिक उद्देश्य अधुरै रहन्छ।

अक्टोबर क्रान्तिपछि सोभियत सरकारले शान्ति र भूमिसम्बन्धी घोषणा जारी गर्‍यो, ठूला बैंकहरू राष्ट्रियकरण गर्‍यो र उत्पादन क्षेत्रमा श्रमिक नियन्त्रणको अभ्यास अघि बढायो। शिक्षा, स्वास्थ्य, औद्योगिकीकरण, महिला अधिकार र सामाजिक सुरक्षाका क्षेत्रमा पनि ऐतिहासिक परिवर्तनका आधार निर्माण भए। पछि सोभियत सङ्घले विज्ञान, प्रविधि, अन्तरिक्ष अनुसन्धान र औद्योगिक विकासमा उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गर्‍यो। यी उपलब्धिले पुँजीवादी व्यवस्थाबाहेक पनि समाजको आर्थिक र प्राविधिक विकास सम्भव छ भन्ने ऐतिहासिक उदाहरण प्रस्तुत गरे।

तर अक्टोबर क्रान्तिको ऐतिहासिक मूल्याङ्कन गर्दा त्यसपछिका उपलब्धिको चर्चा मात्र गरेर पुग्दैन। गृहयुद्ध, विदेशी हस्तक्षेप, आर्थिक सङ्कट, राजनीतिक केन्द्रीकरण, नोकरशाहीको विस्तार, आलोचनात्मक बहसको सङ्कुचन र व्यक्तिगत स्वतन्त्रतामाथिका प्रतिबन्धजस्ता समस्याको पनि वस्तुगत समीक्षा गर्नुपर्छ। समाजवादी राज्य निर्माणको प्रक्रियामा देखिएका यी अन्तर्विरोधलाई लुकाएर क्रान्तिको रक्षा हुँदैन। बरु तिनको वैज्ञानिक समीक्षा गरेर मात्र भविष्यको समाजवादी आन्दोलनलाई अझ लोकतान्त्रिक, जनमुखी र उत्तरदायी बनाउन सकिन्छ।

सोभियत सङ्घको विघटन र समाजवादी आन्दोलनका सवालहरू-सन् १९९१ मा सोभियत सङ्घको विघटन भएपछि पुँजीवादी विश्वले समाजवादको ऐतिहासिक पराजय भएको घोषणा गर्‍यो। कतिपय विचारकले इतिहासको अन्त्य भएको र उदार पुँजीवादी लोकतन्त्र नै मानव समाजको अन्तिम राजनीतिक व्यवस्था भएको दाबीसमेत गरे। तर इतिहास कुनै एक व्यवस्थाको विजय घोषणाबाट समाप्त हुँदैन। समाजका भौतिक अवस्था, उत्पादन सम्बन्ध र वर्गीय अन्तर्विरोधले निरन्तर परिवर्तनको प्रक्रिया अघि बढाइरहन्छन्।

सोभियत सङ्घको विघटनलाई बाह्य साम्राज्यवादी दबाबको परिणाम मात्र मान्नु पर्याप्त हुँदैन। त्यसको आन्तरिक आर्थिक जटिलता, राजनीतिक नेतृत्वको कमजोरी, नोकरशाहीकरण, जनताको वास्तविक सहभागितामा आएको कमी, राष्ट्रिय प्रश्न र समाजवादी लोकतन्त्रका समस्यालाई पनि विश्लेषण गर्नुपर्छ। समाजवादका नाममा स्थापित संस्थाहरू जनताको नियन्त्रण र निगरानीबाट टाढिँदै गए भने क्रान्तिको उद्देश्य र राज्यसत्ताको व्यवहारबीच दूरी पैदा हुन्छ। क्रान्तिकारी पार्टी स्वयं आलोचनाभन्दा माथि रहेको ठान्न थाल्यो भने वैचारिक जडता र सङ्गठनात्मक पतनको सम्भावना बढ्छ।

यसबाट प्राप्त हुने मूल शिक्षा के हो भने समाजवादी क्रान्ति एकपटक सम्पन्न भएपछि सामाजिक रूपान्तरणको प्रक्रिया समाप्त हुँदैन। समाजवाद स्वयं निरन्तर विकास, समीक्षा, सुधार र जनताको सक्रिय सहभागिताबाट सुदृढ हुँदै जाने सामाजिक प्रक्रिया हो। क्रान्तिको उपलब्धि जोगाउने नाममा जनताको आलोचनात्मक चेतना कमजोर पार्नु क्रान्तिकारी होइन। सत्ता र जनताबीचको सम्बन्धलाई निरन्तर लोकतान्त्रिक बनाउनु नै समाजवादी निर्माणको आधार हो।

आजको विश्व पुँजीवाद र अक्टोबर क्रान्तिको सान्दर्भिकता-आजको विश्व सन् १९१७ को रुसभन्दा आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक र प्राविधिक दृष्टिले धेरै फरक छ। तर उत्पादनका साधनमाथिको स्वामित्व, श्रम र पुँजीबीचको सम्बन्ध, सम्पत्तिको असमान वितरण तथा आर्थिक शक्तिको राजनीतिक प्रभावजस्ता आधारभूत प्रश्नहरू अझै विद्यमान छन्। उत्पादन क्षमता अभूतपूर्व रूपमा बढेको छ, विज्ञान र प्रविधिले मानव जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ, तर त्यसबाट प्राप्त लाभको वितरण समान छैन। एकातिर सीमित व्यक्ति र संस्थाहरूको हातमा विशाल सम्पत्ति तथा आर्थिक शक्ति केन्द्रित हुँदै गएको छ भने अर्कोतिर ठूलो जनसङ्ख्या बेरोजगारी, महँगी, असुरक्षित श्रम र आधारभूत आवश्यकताको सङ्कटसँग जुधिरहेको छ।

आजको पुँजीवाद औद्योगिक युगको परम्परागत स्वरूपमा मात्र छैन। वित्तीय पुँजी, बहुराष्ट्रिय कम्पनी, डिजिटल अर्थतन्त्र, कृत्रिम बौद्धिकता, स्वचालन र विश्वव्यापी आपूर्ति सञ्जालले यसको संरचनालाई नयाँ स्वरूप दिएका छन्। श्रमिक अब कारखानामा मात्र छैनन्स यातायात, सञ्चार, सूचना प्रविधि, वितरण सेवा, अनलाइन व्यापार र विभिन्न डिजिटल माध्यममा समेत श्रमशक्ति बेचिरहेका छन्। काम गर्ने स्वरूप फेरिएको छ, तर श्रमको मूल्य र त्यसबाट सिर्जना हुने सम्पत्तिको वितरणसम्बन्धी अन्तर्विरोध समाप्त भएको छैन।

डिजिटल अर्थतन्त्रमा केही ठूला कम्पनीले सूचना, तथ्याङ्क, सञ्चार माध्यम र बजारमाथि व्यापक नियन्त्रण कायम गरेका छन्। कृत्रिम बौद्धिकता र स्वचालनले उत्पादन क्षमता बढाउने सम्भावना सिर्जना गरेका छन्, तर त्यसको लाभ कसले प्राप्त गर्छ भन्ने प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण बनेको छ। प्रविधि श्रमिकको श्रमभार घटाउने, कामको समय कम गर्ने र जीवनस्तर सुधार्ने माध्यम बन्न सक्छ। तर उत्पादन र प्रविधिमाथिको नियन्त्रण सीमित पुँजीको हातमा रह्यो भने यसले बेरोजगारी, श्रम असुरक्षा र आर्थिक असमानता पनि बढाउन सक्छ। त्यसैले आजको समाजवादी चिन्तनले उत्पादनका साधनको स्वामित्वसँगै सूचना, ज्ञान, प्रविधि र डिजिटल स्रोतहरूको सामाजिक नियन्त्रणको प्रश्नलाई समेत सम्बोधन गर्नुपर्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक क्षेत्रमा पनि नयाँ शक्ति सन्तुलन निर्माण भइरहेको छ। अमेरिकी नेतृत्वको पुरानो एकध्रुवीय प्रभावलाई चुनौती दिँदै चीन, रुस, भारतलगायत विभिन्न शक्ति केन्द्रको प्रभाव विस्तार भइरहेको छ। ब्रिक्सजस्ता समूहले अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक तथा राजनीतिक संरचनामा वैकल्पिक सहकार्यको सम्भावना प्रस्तुत गरेका छन्। तर बहुध्रुवीय विश्वको निर्माण आफैँमा समाजवादी विश्व व्यवस्थाको निर्माण होइन। शक्ति केन्द्रहरूको सङ्ख्या बढ्नु र विश्वव्यवस्थाको चरित्र परिवर्तन हुनु फरक कुरा हुन्। एउटा साम्राज्यवादी शक्तिको स्थानमा अर्को शक्ति केन्द्र स्थापित हुँदैमा उत्पीडित राष्ट्र र श्रमिक जनताको मुक्ति सुनिश्चित हुँदैन।

आज विश्वमा जारी युद्ध, क्षेत्रीय द्वन्द्व, व्यापारिक प्रतिबन्ध, आर्थिक नाकाबन्दी, हतियार प्रतिस्पर्धा र प्राकृतिक स्रोतहरूमाथिको नियन्त्रणको संघर्षले अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाका गम्भीर कमजोरी उजागर गरेका छन्। युद्धको प्रत्यक्ष मूल्य सर्वसाधारण जनताले चुकाउनुपर्छ, तर त्यसबाट राजनीतिक तथा आर्थिक लाभ उठाउने शक्तिहरू प्रायः राज्यसत्ता र ठूला आर्थिक स्वार्थसँग जोडिएका हुन्छन्। अक्टोबर क्रान्तिले उठाएको युद्धविरोधी र शान्तिको प्रश्न आज पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। शान्ति भनेको युद्ध नहुनु मात्र होइनस राष्ट्रहरूको सार्वभौमिकता, जनताको आत्मनिर्णयको अधिकार, आर्थिक न्याय र समान अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको स्थापना पनि हो।

सन् २०२६ को विश्व आर्थिक परिदृश्यले पनि यी अन्तर्विरोधलाई स्पष्ट पारिरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको अक्टोबर २०२६ को प्रक्षेपणअनुसार विश्व आर्थिक वृद्धिदर ३.१ प्रतिशत रहने अनुमान गरिएको छ भने विश्वव्यापी मुद्रास्फीति ४.७ प्रतिशत पुग्ने आकलन छ। विश्व आर्थिक मञ्चको सन् २०२६ को जोखिम प्रतिवेदनले भू–आर्थिक प्रतिस्पर्धा, राज्यहरूबीचको सशस्त्र द्वन्द्व र बहुपक्षीय सहकार्यको कमजोर अवस्थालाई प्रमुख विश्वव्यापी जोखिमका रूपमा औँल्याएको छ। यसले विश्व पुँजीवादको विकाससँगै अस्थिरता, प्रतिस्पर्धा र असमानताका समस्या पनि गहिरिँदै गएको देखाउँछ।

जलवायु परिवर्तन पनि आजको विश्वको अर्को गम्भीर अन्तर्विरोध हो। प्राकृतिक स्रोतको अनियन्त्रित दोहन, उपभोगवादी उत्पादन प्रणाली र नाफालाई प्राथमिकता दिने विकास अवधारणाले वातावरणीय सङ्कटलाई तीव्र बनाएको छ। यसको प्रभाव सबैभन्दा बढी गरिब, किसान, श्रमिक र कमजोर अर्थतन्त्र भएका देशहरूले भोगिरहेका छन्। त्यसैले आजको समाजवादी रूपान्तरणको प्रश्न उत्पादन र वितरणको न्यायमा मात्र सीमित रहन सक्दैन। यसले प्रकृति, पर्यावरण र भावी पुस्ताको जीवनसँग जोडिएको दिगो विकासको प्रश्नलाई समेत समेट्नुपर्छ।

लेनिनको विचार र आजको क्रान्तिकारी आन्दोलन-आज लेनिनको सान्दर्भिकता उनको नाम उच्चारण गर्नु वा उनका कृतिहरूको उद्धरण दिनुमा मात्र छैन। उनको सान्दर्भिकता समाजको वस्तुगत अवस्था विश्लेषण गर्ने वैज्ञानिक दृष्टिकोण, सिद्धान्त र व्यवहारबीचको सम्बन्ध, क्रान्तिकारी सङ्गठन निर्माण, साम्राज्यवादको चरित्र पहिचान र जनताको वास्तविक समस्यालाई राजनीतिक परिवर्तनको कार्यदिशासँग जोड्ने क्षमतामा छ।

लेनिनले आफ्नो समयको रुसलाई यान्त्रिक ढङ्गले हेरेनन्। उनले रुसको विशिष्ट आर्थिक तथा राजनीतिक अवस्था, वर्गीय शक्ति सन्तुलन र अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिको विश्लेषण गरेर क्रान्तिको बाटो निर्धारण गरे। आजका क्रान्तिकारी आन्दोलनले पनि त्यही पद्धति अपनाउनुपर्छ। सन् १९१७ को कार्यनीति सन् २०२६ मा हुबहु लागू गर्न खोज्नु वैज्ञानिक मार्क्सवादी दृष्टिकोण होइन। इतिहासबाट शिक्षा लिनु र इतिहासको नक्कल गर्नु फरक कुरा हुन्।

आजको श्रमिक वर्गको संरचना परिवर्तन भएको छ। औद्योगिक मजदुरसँगै कृषि श्रमिक, असङ्गठित क्षेत्रका कामदार, यातायात मजदुर, निर्माण श्रमिक, घरेलु श्रमिक, सेवा क्षेत्रका कर्मचारी र डिजिटल माध्यममा काम गर्ने श्रमिकहरूको सङ्ख्या ठूलो छ। यी वर्ग तथा समुदायका समस्या र सङ्घर्षलाई एकीकृत नगरी आधुनिक श्रमिक आन्दोलन प्रभावकारी हुन सक्दैन। श्रमिकको न्यूनतम पारिश्रमिक, सामाजिक सुरक्षा, रोजगारीको स्थायित्व, श्रमको सम्मान र उत्पादनबाट प्राप्त लाभमा न्यायपूर्ण हिस्सेदारी आजको समाजवादी आन्दोलनका आधारभूत विषय बन्नुपर्छ।

यसका साथै किसान, महिला, युवा, दलित, आदिवासी जनजाति, उत्पीडित समुदाय र राष्ट्रिय स्वाधीनताको पक्षमा रहेका शक्तिहरूसँग व्यापक संयुक्त मोर्चा निर्माण गर्नु आवश्यक छ। वर्गसङ्घर्षको वैज्ञानिक अवधारणालाई समाजका वास्तविक उत्पीडन र विभेदका प्रश्नसँग जोड्न सक्नुपर्छ। समाजवाद कुनै एउटा वर्गको नाममा अर्को समुदायको समस्यालाई उपेक्षा गर्ने व्यवस्था होइनस यो समग्र समाजलाई शोषण, विभेद र उत्पीडनबाट मुक्त गर्ने ऐतिहासिक परियोजना हो।

लेनिनले जोड दिएको क्रान्तिकारी पार्टीको प्रश्न आज अझ गम्भीर बनेको छ। पार्टी जनताबाट टाढिँदै जाने, विचारभन्दा व्यक्ति प्रधान हुने, सामूहिक निर्णयभन्दा गुटगत स्वार्थ हाबी हुने र सङ्गठन राजनीतिक सङ्घर्षभन्दा पद तथा प्रतिष्ठाको केन्द्र बन्ने प्रवृत्तिले क्रान्तिकारी आन्दोलनलाई कमजोर बनाउँछ। पार्टीको वास्तविक शक्ति नेताको लोकप्रियता वा सङ्गठनको बाहिरी आकारमा होइन, उसको वैचारिक स्पष्टता, राजनीतिक विश्वसनीयता, जनतासँगको सम्बन्ध र व्यवहारमा देखिने प्रतिबद्धतामा हुन्छ।

आलोचना र आत्मालोचना पार्टी जीवनका औपचारिक प्रक्रिया मात्र होइनन्। ती सङ्गठनलाई गल्तीबाट मुक्त गर्ने, विचारलाई विकसित गर्ने र सामूहिक नेतृत्वलाई प्रभावकारी बनाउने विधि हुन्। जनवादी केन्द्रीयताको अर्थ केन्द्रीय निर्णयको नाममा बहस निषेध गर्नु होइनस व्यापक आन्तरिक छलफल, सामूहिक निर्णय र निर्णय कार्यान्वयनमा जिम्मेवार अनुशासन कायम गर्नु हो। क्रान्तिकारी पार्टीभित्र विचारको बहस समाप्त भयो भने सिर्जनात्मकता समाप्त हुन्छ र सिर्जनात्मकता समाप्त भएपछि सङ्गठन क्रमशः यान्त्रिक बन्न पुग्छ।

नेपालको सन्दर्भमा अक्टोबर क्रान्तिको शिक्षा-नेपालजस्तो नव उपनिवेश  तथा परनिर्भर आर्थिक संरचनाबाट विकसित हुँदै गरेको समाजमा अक्टोबर क्रान्तिको अध्ययनको विशेष महत्त्व छ। राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तन भए पनि उत्पादनका साधन, भूमि सम्बन्ध, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, राष्ट्रिय अर्थतन्त्र र राज्यको संरचनामा अपेक्षित रूपान्तरण हुन सकेको छैन। राजनीतिक अधिकार प्राप्तिका उपलब्धिहरूलाई सामाजिक तथा आर्थिक अधिकारको विस्तारसँग जोड्न नसक्दा जनतामा निराशा र असन्तुष्टि बढ्दै गएको छ।

नेपालको अर्थतन्त्र रेमिट्यान्स, आयात र उपभोगमा अत्यधिक निर्भर छ। उत्पादनशील उद्योग कमजोर छन्, कृषि क्षेत्र अपेक्षित रूपमा विकसित हुन सकेको छैन र ठूलो सङ्ख्यामा युवा श्रमशक्ति विदेश पलायन भइरहेको छ। राष्ट्रिय पुँजी निर्माण, रोजगारी सिर्जना, कृषि तथा औद्योगिक उत्पादन वृद्धि र आर्थिक आत्मनिर्भरता आजका प्रमुख राष्ट्रिय कार्यभार हुन्। राजनीतिक स्वतन्त्रता आर्थिक परनिर्भरताबाट मुक्त नभएसम्म पूर्ण अर्थमा जनताको स्वाधीनता बन्न सक्दैन।

यस परिस्थितिमा नेपालको समाजवादी आन्दोलनले देशको विशिष्ट अवस्था, वर्गीय संरचना, भूराजनीतिक अवस्थिति र जनताको वास्तविक आवश्यकताको अध्ययन गर्नुपर्छ। समाजवादको कुरा भाषण र घोषणापत्रमा सीमित राखेर हुँदैन। त्यसलाई श्रमिकको जीवन, किसानको उत्पादन, युवाको रोजगारी, महिलाको समान अधिकार, राष्ट्रिय उद्योगको विकास र जनताको सार्वजनिक सेवामा अनुभूत हुने परिवर्तनसँग जोड्नुपर्छ।

अक्टोबर क्रान्तिको अर्को शिक्षा राष्ट्रिय स्वाधीनता र अन्तर्राष्ट्रिय सर्वहारा ऐक्यबद्धताबीचको सम्बन्ध हो। नेपालले कुनै पनि शक्ति राष्ट्रको अधीनस्थ वा रणनीतिक स्वार्थको साधन बन्नु हुँदैन। सबै देशसँग समानता, पारस्परिक सम्मान र राष्ट्रिय हितका आधारमा सम्बन्ध कायम गर्नु आवश्यक छ। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा असंलग्नता, सार्वभौमिकता र स्वतन्त्र निर्णयको अधिकारलाई बलियो बनाउनु नेपालको प्रगतिशील राजनीतिक कार्यदिशाको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

समाजवादको भविष्य : इतिहासको पुनरावृत्ति होइन, नयाँ रूपान्तरण होस-अक्टोबर क्रान्तिको १०९ वर्षपछि आज मानव समाज एउटा नयाँ ऐतिहासिक सङ्क्रमणको अवस्थामा छ। विज्ञान र प्रविधिको विकासले उत्पादनका सम्भावनाहरू व्यापक बनाएको छ। मानव श्रमलाई कठिन र दोहोरिने कामबाट मुक्त गर्ने सम्भावना बढेको छ। तर यही प्रविधि सीमित पुँजीको नाफा र नियन्त्रण विस्तार गर्ने माध्यम बनिरहेको छ। प्रश्न प्रविधि विकास गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन, त्यसको स्वामित्व, उपयोग र लाभको वितरण कसको हितमा हुन्छ भन्ने हो।

भविष्यको समाजवादले उत्पादनका साधनको सामाजिक स्वामित्वलाई महत्त्व दिँदै उत्पादन व्यवस्थापनमा दक्षता, श्रमिकको सहभागिता, जनताको लोकतान्त्रिक नियन्त्रण, वैज्ञानिक अनुसन्धान र व्यक्तिगत सिर्जनशीलतालाई समेत स्थान दिनुपर्छ। राज्यको स्वामित्व मात्र समाजवादको पर्याप्त प्रमाण होइन। राज्यको चरित्र, उत्पादन सम्बन्ध, सामाजिक न्याय र जनताको वास्तविक अधिकारले त्यसको समाजवादी स्वरूप निर्धारण गर्छन्।

समाजवादले बजारका सबै पक्षलाई यान्त्रिक रूपमा अस्वीकार गर्ने वा राज्यको सबै नियन्त्रणलाई स्वतः प्रगतिशील ठान्ने गल्ती गर्नु हुँदैन। उत्पादन, वितरण र सामाजिक आवश्यकताबीच वैज्ञानिक सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ। योजनाबद्ध विकास, सार्वजनिक लगानी, सहकारी उत्पादन, सामाजिक सुरक्षा र आवश्यक क्षेत्रको सार्वजनिक नियन्त्रणलाई जनताको सहभागिता र उत्तरदायित्वसँग जोड्नुपर्छ। समाजवादी अर्थतन्त्रको सफलता उत्पादन बढाउनमा मात्र होइन, उत्पादनको लाभलाई न्यायपूर्ण रूपमा वितरण गर्न र मानिसको जीवनस्तर उकास्न सक्ने क्षमतामा निर्भर हुन्छ।

अन्ततः अक्टोबर क्रान्तिले मानव समाजलाई दिएको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा कुनै एउटा ऐतिहासिक विजयको स्मरण होइन, समाज परिवर्तन सम्भव छ भन्ने चेतना हो। शोषण, असमानता र उत्पीडन प्राकृतिक वा अपरिवर्तनीय व्यवस्था होइनन्। मानिसले निर्माण गरेको सामाजिक व्यवस्था मानिसकै सचेत सङ्घर्ष र सामूहिक प्रयासबाट परिवर्तन गर्न सक्छ। तर त्यो परिवर्तनका लागि सही विचार, वस्तुगत विश्लेषण, जनताको सक्रिय सहभागिता, सङ्गठनात्मक क्षमता र ऐतिहासिक जिम्मेवारी आवश्यक हुन्छ।

लेनिनलाई स्मरण गर्नु भनेको विगतको गौरवमा रमाउनु होइन, वर्तमानका अन्तर्विरोधलाई चिन्नु र भविष्यको बाटो पहिल्याउनु हो। अक्टोबर क्रान्तिको सम्मान गर्नु भनेको त्यसका उपलब्धिको रक्षा गर्नुका साथै त्यसका कमजोरी र असफलताबाट पनि शिक्षा लिनु हो। समाजवादको भविष्य विगतका अनुभवलाई अन्धअनुकरण गरेर होइन, वैज्ञानिक समीक्षा र सिर्जनात्मक विकासबाट निर्माण हुनेछ।

आज विश्वलाई नयाँ प्रकारको शोषणमुक्त समाज, युद्धविहीन अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, आर्थिक न्याय, वातावरणीय सन्तुलन र वास्तविक जनलोकतन्त्रको आवश्यकता छ। यही आवश्यकताले अक्टोबर क्रान्तिको ऐतिहासिक सन्देशलाई आज पनि जीवित राखेको छ। इतिहासले प्रमाणित गरेको छ,व्यवस्था परिवर्तनको आकाङ्क्षा समाप्त हुँदैन, त्यसले समयअनुसार नयाँ रूप र नयाँ शक्ति प्राप्त गर्छ।

अक्टोबर क्रान्ति विगतको एउटा घटना मात्र होइन, वर्तमानलाई बुझ्ने ऐतिहासिक सन्दर्भ र भविष्यको समाजवादी रूपान्तरणका लागि निरन्तर अध्ययन गर्नुपर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण अनुभव हो। यसको वास्तविक सम्मान इतिहासको स्मरणमा होइन, शोषण र उत्पीडनमुक्त समाज निर्माणको वैज्ञानिक, लोकतान्त्रिक र जनमुखी सङ्घर्षलाई अघि बढाउनमा निहित छ।धन्यवाद