नेपाल कम्युनिष्ट आन्दोलनका संस्थापक नेता क. पुष्पलालको स्मृति दिवस यस वर्ष पनि देशका विभिन्न भागमा विविध कार्यक्रमका साथ मनाइयो। संसदवादी कम्युनिष्ट दलहरू देखि क्रान्तिकारी कम्युनिष्ट शक्तिसम्म सबैले पुष्पलाललाई सम्झिए। श्रद्धाञ्जली सभा, विचार गोष्ठी, रक्तदान, माल्यार्पण, अन्तरक्रिया, स्मारिका प्रकाशन र सामाजिक सञ्जालमार्फत सम्मान व्यक्त गरियो। यसले पुष्पलालको ऐतिहासिक योगदानप्रति व्यापक सम्मान रहेको देखाउँछ। तर, एउटा गम्भीर प्रश्न भने उभिन्छ—पुष्पलाललाई सम्झने काम उनको विचारलाई अघि बढाउने कामसँग कति जोडिएको छ?

पुष्पलाल नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका संस्थापक मात्र थिएनन्। उनी वैज्ञानिक समाजवाद, राष्ट्रिय स्वाधीनता, जनताको जनवाद र क्रान्तिकारी पार्टी निर्माणका विचारक पनि थिए। उनले मार्क्सवाद–लेनिनवादलाई नेपालको ठोस यथार्थसँग जोडेर विकास गर्ने प्रयास गरे। अवसरवाद, संशोधनवाद, व्यक्तिवाद र विदेशी प्रभुत्वप्रति उनको स्पष्ट वैचारिक असहमति थियो। त्यसैले पुष्पलालको स्मरण भनेको  एउटा ऐतिहासिक व्यक्तित्वको सम्मान मात्र होइन, एउटा वैचारिक दिशाको पुनःस्मरण पनि हो।

संसदवादी कम्युनिष्ट दलहरूले पनि पुष्पलाललाई आफ्नो प्रेरणास्रोत बताए। तर आज उनीहरूका व्यवहार र नीतिको मूल्याङ्कन गर्दा धेरै अन्तर्विरोध देखिन्छन्। राज्यसत्ताको सञ्चालन, संसदीय गठबन्धन, सत्ता–साझेदारी, निजीकरण, नवउदारवादी अर्थनीति र संसदीय प्रतिस्पर्धामा केन्द्रित अभ्यासले पुष्पलालले कल्पना गरेको जनमुखी रूपान्तरणको बाटोसँग मेल खान्छ कि खाँदैन भन्ने प्रश्न गम्भीर रूपमा उठेको छ। पुष्पलालको नाम लिने तर उनको वर्गीय दृष्टिकोण र क्रान्तिकारी राजनीतिक उद्देश्यलाई व्यवहारमा नअपनाउने प्रवृत्तिले स्मृति दिवसलाई औपचारिकतामा सीमित गर्ने खतरा बढाएको छ।

अर्कोतर्फ, आफूलाई क्रान्तिकारी भन्ने कम्युनिष्ट शक्तिहरूले पनि स्मृति दिवस मनाए। उनीहरूले पुष्पलालको क्रान्तिकारी योगदान, नयाँ जनवादी क्रान्तिको आवश्यकता, वैज्ञानिक समाजवादको लक्ष्य र क्रान्तिकारी पार्टी निर्माणको महत्वमाथि जोड दिए। तर उनीहरू आफैँ पनि विभाजन, सङ्गठनात्मक कमजोरी, जनआधार विस्तारको चुनौती र वैचारिक अस्पष्टताबाट पूर्ण रूपमा मुक्त देखिँदैनन्। पुष्पलालको नाम उच्चारण गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन उनको जस्तै जनतासँग गहिरो सम्बन्ध, वैचारिक स्पष्टता, आत्मआलोचना र व्यवहारिक एकता पनि आवश्यक हुन्छ।

आजको नेपाली समाजमा बढ्दो आर्थिक असमानता, बेरोजगारी, श्रमिकको असुरक्षा, कृषिको संकट, राष्ट्रिय स्वाधीनतामाथिका चुनौती, भ्रष्टाचार र राजनीतिक अवसरवादका बीच पुष्पलालका विचार अझ सान्दर्भिक देखिन्छन्। उनले जोड दिएको राष्ट्रिय स्वाधीनता, वर्गीय राजनीति, जनसंगठन निर्माण र वैचारिक अनुशासन आज पनि कम्युनिष्ट आन्दोलनका लागि मार्गदर्शक बन्न सक्छ।

स्मृति दिवसको वास्तविक अर्थ माल्यार्पण, भाषण वा सामाजिक सञ्जालका सन्देशमा सीमित हुँदैन। यसको अर्थ हुन्छ,आफ्नो राजनीतिक अभ्यासलाई पुष्पलालका सिद्धान्तको कसीमा राखेर समीक्षा गर्नु। उनले भनेका सिद्धान्त र आजको व्यवहार बीचको दूरी घटाउनु। कम्युनिष्ट आन्दोलनभित्र देखिएका विभाजन, अवसरवाद, गुटवाद र सिद्धान्तहीनताको आत्मसमीक्षा गर्नु।

अन्ततः, क. पुष्पलालको स्मृति दिवसले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ,व्यक्तिको सम्मानभन्दा विचारको सृजनात्मक विकास ठूलो हो, नाराभन्दा व्यवहार ठूलो हो, र स्मृतिभन्दा संघर्षको निरन्तरता ठूलो हो। जसले पुष्पलालको नाम लिन्छ, उसले उनको वैचारिक विरासतलाई पनि इमानदारीपूर्वक आत्मसात् गर्नुपर्छ। अन्यथा स्मृति दिवस इतिहासको सम्मान त बन्न सक्छ, तर भविष्य निर्माणको आधार बन्न सक्दैन।