क्रान्तिको बाटोबाट दलाल पूजीवादी गल्लीसम्म:नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहास त्याग, बलिदान, संघर्ष र परिवर्तनको इतिहास हो। किसान, मजदुर, उत्पीडित समुदाय र शोषित वर्गको मुक्तिका लागि हजारौं कार्यकर्ताले जेल, यातना, भूमिगत जीवन र मृत्यु समेत स्वीकार गरे। यही संघर्षको जगमा नेपालमा सामन्ती राजतन्त्रको अन्त्य भयो, गणतन्त्र स्थापना भयो र समाज परिवर्तनका अनेक सम्भावनाहरू जन्मिए।तर आजको यथार्थलाई नियाल्दा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ, के नेपालका कम्युनिष्टहरू अझै पनि समाज परिवर्तनको क्रान्तिकारी लक्ष्यतर्फ उन्मुख छन्, वा उनीहरू लोकप्रियतावाद, उपभोक्तावाद र चरम व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाको जालमा फस्दै गएका छन।यो प्रश्न खाली कुनै व्यक्ति वा पार्टीको आलोचना मात्र होइन। यो समग्र कम्युनिष्ट आन्दोलनको वैचारिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक अवस्थाको समीक्षा हो।

लोकप्रियतावादः सिद्धान्तको तिलाञ्जलीःमार्क्सवादले सत्यलाई जनताको तात्कालिक भावनाबाट होइन, वस्तुगत यथार्थको वैज्ञानिक विश्लेषणबाट खोज्छ। तर आज धेरै कम्युनिष्ट नेताहरू सत्यभन्दा लोकप्रियता खोज्न थालेका छन्।लोकप्रियतावाद भनेको जनताको दीर्घकालीन हितभन्दा तत्काल ताली र समर्थन  पाउने कुरा गर्नु हो। जनतालाई मनपर्ने कुरा मात्र बोल्नु, कठिन सत्य लुकाउनु, भीडको मनोविज्ञानअनुसार राजनीति गर्नु र सामाजिक सञ्जालको प्रतिक्रियालाई नै राजनीतिक दिशानिर्देश मान्नु लोकप्रियतावादको अभिव्यक्ति हो।आज धेरै कम्युनिष्ट नेताहरू जनतालाई वर्गीय चेतना दिनुभन्दा जनताले सुन्न चाहेको कुरा भन्न रुचाउँछन्। संगठन निर्माण, वैचारिक प्रशिक्षण र दीर्घकालीन संघर्षको कुरा कम हुन्छन तर भाषण, प्रचार र छवि निर्माणको राजनीति बढी हुन्छ।फलस्वरूप आन्दोलन विचारबाट होइन, व्यक्तिको लोकप्रियताबाट चल्न थाल्छ। सिद्धान्त गौण बन्छ, व्यक्तित्व प्रधान बन्छ। वर्ग संघर्षको ठाउँमा व्यक्तिपूजा जन्मिन्छ। यसले अन्ततः कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई क्रान्तिकारी दिशाबाट सुधारवादी र अवसरवादी दिशातर्फ धकेल्छ।

उपभोक्तावाद - पूँजीवादको सांस्कृतिक आक्रमणःपूँजीवाद खाली आर्थिक प्रणाली मात्र होइन यो एउटा संस्कृति प्रणाली पनि हो। त्यसको मुख्य विशेषता हो मानिसलाई उपभोक्तामा रूपान्तरण गर्नु।उपभोक्तावादी संस्कृतिले मानिसको मूल्य उसको विचार, चरित्र र योगदानबाट होइन, उसले के कति उपभोग गर्न सक्छ भन्ने आधारमा निर्धारण गर्छ। घर, गाडी, मोबाइल, ब्रान्डेड कपडा, विलासी जीवनशैली र देखावटी खर्च र वनावाटी शानलाई सफलताको मापदण्ड बनाइन्छ।दुःखद पक्ष के छ भने यही संस्कृतिको प्रभाव आज कम्युनिष्ट आन्दोलनभित्र समेत गहिरिँदै गएको छ। एक समय सादगी, त्याग र जनतासँगको जीवनलाई आदर्श मान्ने नेतृत्व आज विलासिता, सुविधा र व्यक्तिगत सम्पन्नताको प्रतिस्पर्धामा देखिन थालेको छ।जब कम्युनिष्ट कार्यकर्ता पनि पूँजीवादी उपभोग संस्कृतिबाट निर्देशित हुन थाल्छ, तब उसको चेतना विस्तारै वर्गीय राजनीतिबाट व्यक्तिगत सुविधातर्फ मोडिन थाल्छ। आन्दोलन जनमुक्तिको साधन नभई व्यक्तिगत उन्नतिको भर्‍याङ बन्न पुग्छ।उपभोक्तावादले मानिसलाई संघर्षभन्दा सुविधातर्फ, सामूहिकताभन्दा व्यक्तिवादतर्फ र आदर्शभन्दा स्वार्थतर्फ धकेल्छ। यही कारणले आज धेरै संगठनहरूमा वैचारिक बहस कमजोर र व्यक्तिगत लाभको प्रतिस्पर्धा बलियो बन्दै गएको देखिन्छ।

चरम महत्वाकांक्षा - क्रान्तिकारी प्रतिबद्धताबाट विचलनःमहत्वाकांक्षा आफैँमा नकारात्मक कुरा त होइन। समाज परिवर्तन गर्ने सपना पनि एउटा महत्वाकांक्षा हो। तर जब महत्वाकांक्षा सामूहिक लक्ष्यबाट अलग भएर व्यक्तिगत शक्ति, पद, प्रतिष्ठा र प्रभुत्वको आकांक्षामा बदलिन्छ, तब त्यो विनाशकारी बन्छ।नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनमा देखिएको एउटा गम्भीर समस्या यही हो। धेरै नेताहरूको मुख्य चिन्ता समाजवादको निर्माणभन्दा आफ्नो राजनीतिक भविष्य सुरक्षित गर्नु बनेको छ। संगठनलाई बलियो बनाउनेभन्दा आफ्नो गुट बलियो बनाउने चिन्ता बढी देखिन्छ। वर्ग संघर्षभन्दा पदका लागि संघर्ष तीव्र देखिन्छ।यसले आन्दोलनभित्र निरन्तर विभाजन, अविश्वास, गुटबन्दी र वैचारिक पतन जन्माउँछ। जब व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा सामूहिक उद्देश्यभन्दा माथि उठ्छ, तब संगठन खाली शक्ति प्राप्तिको माध्यममा सीमित हुन पुग्छ।मार्क्सवादी दृष्टिकोणले नेतृत्वलाई सेवक मान्छ, मालिक होइन। नेतृत्वको मूल्य उसको पदले होइन, जनताको मुक्तिमा दिएको योगदानले निर्धारण गर्छ। तर जब पद नै लक्ष्य बन्छ, तब क्रान्तिकारी राजनीति विस्तारै करियरवादी राजनीतिमा रूपान्तरण हुन्छ।

द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दृष्टिकोण समस्यालाइ हेर्दाःद्वन्द्वात्मक भौतिकवादले कुनै पनि वस्तु वा प्रक्रियालाई स्थिर रूपमा हेर्दैन। प्रत्येक वस्तुभित्र अन्तर्विरोध हुन्छ, र विकास त्यही अन्तर्विरोधको संघर्षबाट हुन्छ।नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनभित्र पनि एउटा मुख्य अन्तर्विरोध देखिन्छ, समाजवादको घोषणा र पूँजीवादी जीवनशैलीको अभ्यासबीचको अन्तर्विरोध।एकातिर समाजवादको नारा छ, अर्कोतिर उपभोक्तावादी संस्कृति छ। एकातिर सामूहिकताको कुरा छ, अर्कोतिर चरम व्यक्तिवाद छ। एकातिर जनसेवाको गफ र भाषण छ, अर्कोतिर पद र सुविधाको होड छ।यो अन्तर्विरोध समाधान नगरी आन्दोलनलाई पुनर्जीवित गर्न सम्भव छैन। शब्दमा समाजवाद र व्यवहारमा पूँजीवादको मिश्रणले अन्ततः जनविश्वास कमजोर बनाउँछ।

सामाजिक सञ्जालको युग र क्रान्तिको चुनौतीःआजको युगमा सामाजिक सञ्जालले राजनीतिक संस्कृतिलाई गहिरो प्रभाव पारेको छ। लाइक, शेयर, कमेन्ट र भाइरल हुने प्रवृत्तिले राजनीतिक कार्यशैलीलाई समेत प्रभावित गरेको छ।अब धेरैका लागि संगठन निर्माणभन्दा सामाजिक सञ्जालमा उपस्थित हुनु महत्वपूर्ण बन्न थालेको छ। अध्ययन, संगठन र जनकार्यको ठाउँमा प्रचार र छवि निर्माणले स्थान लिइरहेको छ।यसले सतही राजनीति जन्माउँछ। गहिरो वैचारिक बहस हराउँछ। क्रान्तिकारी आन्दोलन क्रमशः देखावटी,प्रचारवाजी र प्रदर्शनमुखी गतिविधिमा सीमित हुन थाल्छ।

समाधानको बाटोःयो संकटबाट बाहिर निस्कन खाली संगठनात्मक सुधार मात्र पर्याप्त हुँदैन। यसको मूल समाधान वैचारिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक रूपान्तरणमा छ।कम्युनिष्ट आन्दोलनले पुनः अध्ययन, अनुसन्धान र वैचारिक संघर्षलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। सादगी, जनतासँगको सम्बन्ध, सामूहिक नेतृत्व र आत्मालोचना-आलोचनाको संस्कृतिलाई पुनर्जीवित गर्नुपर्छ।लोकप्रियतावादको ठाउँमा सत्यप्रति प्रतिबद्धता, उपभोक्तावादको ठाउँमा सादगी र सामूहिकता, तथा चरम महत्वाकांक्षाको ठाउँमा जनमुक्तिप्रतिको समर्पण स्थापित गर्नुपर्छ।क्रान्तिकारी आन्दोलनको शक्ति सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता, चुनावी सफलता वा नेताको व्यक्तिगत प्रभावमा होइन जनतासँगको जीवित सम्बन्ध, स्पष्ट विचार र परिवर्तनप्रतिको अटल प्रतिबद्धतामा निहित हुन्छ।

 निष्कर्ष

नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलन आज एउटा गम्भीर  महत्वपूर्ण परिस्थितिका वीचमा  उभिएको छ। एउटा बाटो लोकप्रियतावाद, उपभोक्तावाद र व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाको छ, जसले आन्दोलनलाई क्रमशः पूँजीवादी राजनीतिक संस्कृतिमा विलय गराउँछ। अर्को बाटो वैचारिक स्पष्टता, वर्गीय दृष्टिकोण, जनतासँगको गहिरो सम्बन्ध र समाजवादी रूपान्तरणको छ। यो वताइरहनु पर्ने आवश्यकता छैन कि इतिहासले देखाएको छ, कुनै पनि क्रान्ति बाह्य शत्रुले मात्र पराजित हुँदैन धेरैजसो अवस्थामा त्यो आफ्नै भित्र जन्मिएका अवसरवाद, व्यक्तिवाद, सुविधाभोगी प्रवृत्ति र वैचारिक विचलनका कारण कमजोर बन्छ।त्यसैले आजको मुख्य प्रश्न राजतन्त्र वा गणतन्त्रको मात्र होइन, सत्ता प्राप्ति वा गुमाउने मात्र होइन। मुख्य प्रश्न यो हो कि नेपालका कम्युनिष्टहरू आफूभित्र बढ्दै गइरहेको लोकप्रियतावाद, उपभोक्तावाद र चरम महत्वाकांक्षामाथि विजय हासिल गर्न सक्छन् कि सक्दैनन्। यही प्रश्नको उत्तरले भविष्यको कम्युनिष्ट आन्दोलनको दिशा र नियति निर्धारण गर्नेछ।