नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनले लामो संघर्ष, त्याग र बलिदानको इतिहास बोकेको छ। यसले विभिन्न चरणहरूमा जनताको अधिकार, राष्ट्रिय स्वाधीनता र सामाजिक न्यायका पक्षमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। तर वर्तमान अवस्थामा आन्दोलन गम्भीर वैचारिक, संगठनात्मक र राजनीतिक चुनौतीहरूबाट गुज्रिरहेको छ। तीमध्ये सबैभन्दा मूल समस्या अध्ययनको स्तर, ज्ञानको प्रकृति र चिन्तनको पद्धतिसँग सम्बन्धित छ।

घिसेपिटे अध्ययन र छिपछिपे ज्ञानको प्रवृत्तिले आन्दोलनको दिशा, दृष्टिकोण र कार्यक्रमलाई कमजोर बनाएको छ। यसले क्रान्तिकारी सम्भावनालाई कमजोर पार्दै आन्दोलनलाई यथास्थितिवादी जडतामा फसाउने खतरा पैदा गरेको छ। त्यसैले यस लेख मार्फत उक्त समस्याको विश्लेषण गर्दै स्पष्ट पार्ने प्रयास गरिन्छ।

 समस्या पहिचान

(क) घिसेपिटे अध्ययनको प्रवृत्ति-नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा अध्ययनको एउटा प्रमुख कमजोरी भनेको यान्त्रिक र पुनरावृत्तिमूलक पद्धति हो। सिद्धान्तलाई समय, स्थान र परिस्थितिको सापेक्षतामा विश्लेषण नगरी, पुरानै निष्कर्षलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्याउने प्रवृत्ति बलियो देखिन्छ। यसले सिद्धान्तलाई जीवित मार्गदर्शनको स्रोत बनाउनुको सट्टा स्थिर र जड विचारमा सीमित पार्छ।यस प्रकारको अध्ययनले कार्यकर्ताको सिर्जनात्मकता र आलोचनात्मक क्षमतालाई कुण्ठित बनाउँछ। परिणामस्वरूप, नयाँ परिस्थितिको विश्लेषण गर्ने क्षमता कमजोर हुन्छ र आन्दोलन पुरानै सोचको घेराभित्र घुमिरहन्छ।

(ख) छिपछिपे ज्ञानको समस्या-छिपछिपे ज्ञान भन्नाले अधुरो, असंगत र सतही बुझाइलाई जनाउँछ। धेरैजसो अवस्थामा कार्यकर्ताहरूले मूल स्रोतको गहिरो अध्ययन नगरी, सारांश वा भाषण वा कोटेशनमा आधारित ज्ञानलाई पर्याप्त ठान्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। यसले गर्दा उनीहरूको वैचारिक आधार कमजोर रहन्छ।यस्तो ज्ञानले व्यक्ति र संगठन दुवैलाई भ्रममा राख्छ। जटिल राजनीतिक र सामाजिक प्रश्नहरूको विश्लेषण गर्दा गलत निष्कर्ष निस्कन्छन्, जसले आन्दोलनलाई अस्थिर र दिशाहीन बनाउँछ।

 सैद्धान्तिक प्रभाव-घिसेपिटे अध्ययन र छिपछिपे ज्ञानले आन्दोलनमा सैद्धान्तिक अस्पष्टता र विचलन पैदा गरेको छ। नेपालको विशिष्ट सामाजिक संरचना नवसामन्ती अवशेष, नवउदारवादी अर्थतन्त्र, जातीय विभाजन र क्षेत्रीय असमानताको समग्र अध्ययन नगरी सामान्यीकृत सिद्धान्त लागू गर्दा क्रान्तिको स्पष्ट मार्गचित्र निर्माण हुन सकेको छैन।यसले गर्दा कहिले दक्षिणपन्थी सुधारवादी झुकाव हावी हुन्छ भने कहिले अति-उग्र वामपन्थी साहसिकतावाद देखा पर्छ। दुवै प्रवृत्तिहरूले जनआधारित दीर्घकालीन संघर्षलाई कमजोर बनाउँछन्।

 संगठनात्मक असर-वैचारिक कमजोरीको सीधा प्रभाव संगठनमा देखिन्छ। कार्यकर्ताहरूमा स्पष्ट दृष्टिको अभाव हुँदा उनीहरूको सक्रियता नारामुखी र भावनात्मक तहमा सीमित हुन्छ। यस्तो सक्रियता स्थायी र रूपान्तरणकारी बन्न सक्दैन।नेतृत्व तहमा पनि नीतिगत स्पष्टता कमजोर हुँदा निर्णयहरू वैज्ञानिक विश्लेषणभन्दा व्यक्तिगत धारणा वा परिस्थितिजन्य दबाबमा आधारित हुन्छन्। यसले संगठनभित्र एकता कमजोर पार्दै विभाजन र अविश्वासको वातावरण सिर्जना गर्छ।

अवसरवाद र संशोधनवाद-अधुरो र सतही ज्ञानले अवसरवादी प्रवृत्तिलाई बढावा दिन्छ। जब वैचारिक आधारमा दृढता हुँदैन, तब व्यक्ति र समूह सजिलै सत्ता, सुविधा र व्यक्तिगत स्वार्थ र चरम अर्थवादतर्फ आकर्षित हुन्छन्।यसले क्रान्तिकारी उद्देश्यलाई ओझेलमा पार्दै आन्दोलनलाई यथास्थितिवादतर्फ धकेल्छ। संशोधनवादको वृद्धि, विचारभन्दा व्यक्तिवादको प्रभुत्व र संगठनात्मक अनुशासनको क्षय यसैको परिणाम हुन्।

 द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी विश्लेषण-द्वन्द्वात्मक भौतिकवादले यथार्थलाई निरन्तर परिवर्तनशील र अन्तर्विरोधपूर्ण प्रक्रियाका रूपमा व्याख्या गर्छ। यस दृष्टिकोणअनुसार अध्ययन पनि गतिशील, समग्र र आलोचनात्मक हुनुपर्छ।घिसेपिटे अध्ययनले यथार्थलाई स्थिर रूपमा बुझ्ने प्रयास गर्छ, जुन वैज्ञानिक दृष्टिकोणसँग मेल खाँदैन। त्यस्तै, छिपछिपे ज्ञानले यथार्थको सतही पक्षलाई मात्र समेट्छ र गहिरो र गम्भीर अन्तर्विरोधलाई बेवास्ता गर्छ।यी दुबै प्रवृत्तिहरूले सही नीति निर्माणमा बाधा पुर्‍याउँछन् र क्रान्तिकारी रूपान्तरणको प्रक्रियालाई अवरुद्ध बनाउँछन्।

 कार्यदिशा 

(क) वैज्ञानिक र सृजनात्मक अध्ययन प्रणाली निर्माण-आन्दोलनभित्र अध्ययनलाई अनिवार्य र व्यवस्थित बनाइनु पर्च्ग। सिद्धान्तलाई यान्त्रिक रूपमा होइन, सृजनात्मक रूपमा आत्मसात् गरिनु पर्छ। नेपालको ठोस अवस्थाको ठोस विश्लेषणलाई अध्ययनको केन्द्रमा राखिनु पर्छ।

(ख) सिद्धान्त–व्यवहार एकताको कार्यान्वयन-अध्ययनलाई व्यवहारसँग जोड्दै, प्रत्येक कार्यक्रम र संघर्षलाई सैद्धान्तिक आधारमा सञ्चालन गरिनु पर्छ। व्यवहारबाट प्राप्त अनुभवलाई पुनः सिद्धान्तमा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रिया अपनाइनु पर्छ।

(ग) आलोचना–आत्मालोचनाको संस्थागत विकास-संगठनभित्र खुला, वैज्ञानिक र जिम्मेवार बहसको वातावरण सिर्जना गरिनु पर्छ। आलोचना र आत्मालोचनालाई सुधारको माध्यमका रूपमा स्थापित गरिनु पर्छ।

(घ) क्रान्तिकारी बौद्धिकता निर्माण-प्रत्येक कार्यकर्तालाई सोच्ने, विश्लेषण गर्ने र सिर्जना गर्ने क्षमतायुक्त बनाउन विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गरिनु पर्छ। अध्ययनलाई आन्दोलनको अभिन्न अंग बनाइनु पर्छ।

(ङ) अवसरवादविरुद्ध वैचारिक संघर्ष-सत्ता, सुविधा र व्यक्तिवादको प्रवृत्तिविरुद्ध सशक्त वैचारिक संघर्ष सञ्चालन गरिनु पर्छ। सिद्धान्त र संगठनात्मक अनुशासनलाई मजबुत बनाइनु पर्छ

 निष्कर्ष,

नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको पुनर्जीवन वैचारिक रूपान्तरणबिना सम्भव छैन। घिसेपिटे अध्ययन र छिपछिपे ज्ञानलाई अन्त्य गर्दै गहिरो, वैज्ञानिक र सृजनात्मक अध्ययनको आधारमा नयाँ मार्ग निर्माण गर्न आवश्यक छ।सिद्धान्तलाई जीवन्त बनाउँदै, व्यवहारसँग जोड्दै र निरन्तर परिमार्जन गर्दै अघि बढ्न सकेमा मात्र आन्दोलनले आफ्नो ऐतिहासिक जिम्मेवारी पूरा गर्न सक्छ। अन्यथा, क्रान्तिको सम्भावना कमजोर बन्दै जानेछ र आन्दोलन यथास्थितिको चक्रब्युहना अल्झिरहनेछ।